ریشه سوء مدیریت منابع آبی و آبخیزداری،سرمنشا خسارات سیل

 

نقدی بر مدیریت منابع آبی کشور با نگاهی به خسارات سیل در جنوب غرب کشور

آسیب سیل به مزارع گندم در خوزستان فروردین 1395

سیل‌های روزها و ماه‌های اخیر در استان‌های غرب و جنوب غربی کشور خسارات جانی و مالی زیادی را بر جا نهاد. 40 کشته در استان‌های آذربایجان غربی، شرقی و کردستان و از بین رفتن زیرساخت‌ها ازجمله این خسارات بود. سیل از آن دسته از حوادث غیرمترقبه است که هرچند وقت یک‌بار ممکن است در نقطه‌ای از کره زمین از استرالیا گرفته تا پاکستان و آمریکای شمالی اتفاق بیفتد. هرچند این اتفاقی طبیعی است و در مواردی نیز خسارات جانی و مالی زیادی به همراه می‌آورد، ولی از طرفی می‌توان آن را با اقدامات صحیح تا حد زیادی کاهش داد و به تعبیری تهدید آن را به فرصت تبدیل کرد.

باران‌ها معمولاً هرچند سال یا هرچند صدسال یک‌بار شدتی بسیار بالا پیدا می‌کنند یعنی در مدت‌زمان کوتاهی حجم زیادی آب باران بر مساحت مشخص از یک حوضه فرومی‌ریزد؛ برای مثال در اواخر فروردین سال گذشته ظرف 3 روز میزان بیش از 1 میلیارد مترمکعب از آب‌های رودخانه‌های خوزستان کنترل شد. فقط در رودخانه دز بیش از نیم میلیارد مترمکعب در ثانیه آب جریان پیداکرده است (وزیر نیرو، گفتگوی ویژه خبری). بنا به گفته معاون وزیر نیرو، دبی آب ورودی به سد دز برابر با 8 هزار مترمکعب در ثانیه بود که در 50 سال تاریخ این سد بی‌سابقه بوده است؛ اما سیلاب‌ها علت مشخصی دارد که توجه به آن می‌تواند مسئولین را از تب ساخت سدهای عظیم رهایی بخشد.

وزیر نیرو در حاشیه افتتاح مجتمع آبرسانی فخرآباد شهرستان مبارکه اردیبهشت 96

پس از فرود باران به زمین، آب در سطح خاک جریان یافته و به نهرها و جوی‌های کوچکی می‌ریزد. این نهرها راه خود را پیداکرده و به رودهای بزرگ‌تر و درنهایت به رودخانه اصلی انتقال می‌یابد. این ویژگی‌های خاک سطح خاک اراضی است که تعیین می‌کند چه میزان از آب باران به زمین نفوذ خواهد کرد و اگر خاک آماده فروبردن مقادیر زیاد آب نباشد، در زمین جاری‌شده و با جدا ساختن ذرات خاک، فرسایش خاک را در زمین‌های پایین‌دست به بار می‌آورد. به دلیل عدم جذب آب در خاک، رواناب حاصل‌شده خاک بیشتری را جمع‌آوری کرده و سنگین‌تر می‌شود و بعد از طی کردن مسیری مشخص قادر است هر مانعی را ازسر راه خود بردارد. برای روشن شدن موضوع باید یک مقایسه میان میزان بارش‌ها در سیل سال گذشته خوزستان و باران‌های رایج در شمال کشور انجام داد.

فرسایش و تولید رسوب نتیجه از بین رفتن پوشش گیاهی است

نمودار زیر میانگین بارش سالانه و ماهانه در 60 سال اخیر دو استان گیلان و خوزستان را نشان می‌دهد. به‌خوبی قابل‌مشاهده است بارش بارانی نادر در خوزستان با شدتی تقریباً برابر با باران‌های معمول در گیلان، منجر به شدیدترین سیل نیم‌قرن اخیر در استان‌های جنوبی و حوضه رودهای دز و کارون شد.

مقایسه میانگین بارش سالیانه بارندگی در دو استان گیلان و خوزستان

مهم‌ترین ویژگی که باعث می‌شود این حجم سیل هرساله در شمال کشور اتفاق نیفتد، وجود پوشش گیاهی متراکمی است که ضمن مراقبت از سطح خاک، آب را به درون خاک و زیرزمین هدایت می‌کند. پوشش گیاهی می‌تواند با جلوگیری از برخورد قطرات باران به‌طور مستقیم به خاک، از فرسایش جلوگیری کرده و آب پایین‌دست این اراضی نیز عاری از رسوب باشد.

سطح پوشش گیاهی دو استان را روی تصویر ماهواره ای مقایسه کنید

با ایجاد پوشش گیاهی در دامنه‌های اراضی شیب‌دار در بالادست سدها می‌تواند کمک زیادی به کنترل رواناب‌ها کند. به‌این‌ترتیب می‌توان انتظار داشت آب واردشده به خاک به‌تدریج به سفره‌های زیرزمینی انتقال یابد و به تغذیه آن‌ها کمک بیشتری کند. بنا به گفته خداکرم جلالی رئیس سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری سالانه حدود 40 هزار میلیارد تومان خسارت عدم آبخیزداری به منابع طبیعی وارد می‌شود. این در حالی است که از ابتدای انقلاب تا امروز درمجموع فقط مبلغ یک هزار 300 میلیارد تومان برای بحث آبخیزداری در کشور هزینه شده است.

احداث سدهای متعدد در سراسر طول یک رود الزاماً نمی‌تواند مانع بروز سیل در پایین‌دست شود؛ زیرا سدها پس از دریافت مقادیر زیادی از این سیلاب‌ها مجبورند برای کاهش حجم آب پشت سد و جلوگیری از شکسته شدن دریچه را بازکرده که این خود در اراضی پایاب خسارت ایجاد می‌کند. این نکته را نیز نمی‌توان از قلم انداخت که در صورت وقوع سیل حجم زیادی رسوب در پشت سدها تجمع پیداکرده که لایروبی آن نیز هزینه بالایی در پی دارد.

رسوب بخش قابل‌توجهی خاک زراعی حاصلخیز را با خود می‌برد

بهترین راه مقابله با سیلاب‌ها، جلوگیری از به وجود آمدن آن است. می‌توان با آبخیزداری ضمن به حداقل رساندن خسارات سیل، منابع آب زیرزمینی را بهبود بخشید. در شماره بعدی این یادداشت به برخی از طرح‌های موفق در حوزه بیابان‌زدایی و کنترل سیلاب‌ها پرداخته خواهد شد.

 امید پیرهادی

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *